ضایعه نخاعی گردن و کمر: توانبخشی قطع و آسیب نخاع ناشی از سانحه

یک ضایعه نخاعی-آسیب به هر بخشی از طناب نخاعی یا نورون‌ها درکانال نخاعی(دم اسبی یا cauda equina)- اغلب منجر به تغییرات دائمی در قدرت، حس و سایر عملکردهای بدن در زیر محل آسیب می‌شود.

چنانچه اخیرا یک آسیب طناب نخاعی را تجربه کرده‌اید ممکن است اینطور به نظر برسد که همه ابعاد زندگی شما چه روانی چه عاطفی و چه اجتماعی تحت تاثیر قرار گرفته است.

تعداد زیادی از دانشمندان امیدوارند که با وجود پیشرفت روزافزون در تحقیقات علمی روزی امکان ترمیم ضایعات نخاعی شود. در عین حال درمان و توانبخشی برای تعداد بسیاری از افراد دچار ضایعه نخاعی این امکان را فراهم می‌کند تا یک زندگی مولد و مستقل داشته باشند.

آیا آسیب نخاع گردن و کمر قابل بهبود است؟

نخاع بخشي از سيستم اعصاب مركزی است كه محل عبور پيام های حركتی از مغز انسان به اندام ها و پيام های حسي از اندام ها به مغز است. مي توان نخاع را به كابل تلفني تشیبه کرد که بين مغز به عنوان مركز تلفن و اندام های حسي و حركتي به عنوان مشتركين قرار گرفته است. ضربه يا بيماريهای ديگر مي توانند باعث آسيب نخاع شوند. بعد از آسيب نخاعي مقداری از قدرت حركتی و حسي بيمار بر خواهد گشت. اين مقدار تحت تاثیرعوامل مختلفي است و در بيماران مختلف با يكديگر متفاوت است ولي تا حد زیادی قابل پيش بيني است و بيشتر در طول شش ماه اول پس از آسيب ديده مي شود گاهي حتي سالها بعد نيز بهبود ديده خواهد شد.

در کلینیک دکتر روشندل انواع روش های توانبخشی برای بیمارانی که دچار آسیب و ضایعه نخاعی شده اند ارائه می شود. مراجعین محترم می توانند برای دریافت اطلاعات بیشتر یا رزرو نوبت با شماره های... تماس حاصل فرمایید.

مغز و سیستم عصبی مرکزی

سیستم عصبی مرکزی شامل مغز و طناب نخاعی است. طناب نخاعی از بافت نرمی ساخته شده  که بوسیله استخوانها (مهره‌ها) احاطه می‌شود، از پایه مغز به سمت پایین امتداد پیدا می‌کند و از سلول‌های عصبی و گروه‌های نورونی که به بخش‌های مختلف بدن فرد می‌روند تشکیل شده است.

بخش پایینی طناب نخاعی کمی بالاتر از کمر در ناحیه‌ای به نام مخروط انتهایی متوقف می‌شود. زیر این ناحیه گروهی از ریشه‌های عصب به نام cauda equina یا دم اسبی وجود دارد.

نورون‌ها در طناب نخاعی کار تبادل پیام را بین مغز و بقیه بدن به انجام می‌رسانند. نورون‌های حرکتی به منظور کنترل حرکت عضلات سیگنال‌ها را از مغز خارج می‌کنند. نورون‌های حسی سیگنال‌های مربوط به گرما، سرما، فشار، درد و موقعیت اندام‌ها را از بخش‌های مختلف بدن به مغز می‌فرستند.

انواع ضایعه نخاعی

 

انواع ضایعه نخاعی

توانایی کنترل دست و پا پس از آسیب به نخاع به دو عامل بستگی دارد: محل آسیب در امتداد نخاع و شدت آسیب نخاعی

با توجه به پایین‌ترین بخش نرمال طناب نخاعی شدت ضایعه نورولوژیک سنجیده می‌شود. شدت آسیب اغلب به صورت زیر طبقه‌بندی می‌شود:

  • کامل. چنانچه در زیر آسیب طناب نخاعی همه حس‌ها و همچنین همه توانایی‌ها برای کنترل حرکت(عملکرد حرکتی) از بین برود این آسیب کامل نامیده می‌شود.
  • ناقص. چنانچه فرد برخی عملکردهای حسی و حرکتی خود را زیر ناحیه آسیب دیده داشته باشد آسیب ناقص نامیده می‌شود. درجات متفاوتی از آسیب ناقص وجود دارد.

به علاوه، فلج ناشی از آسیب به طناب نخاعی ممکن است به عناوین زیر نامیده شود:

  • تتراپلژی. یا کوآدری‌پلژی به این معناست که بازوها، دست‌ها، تنه، پاها و اندام‌های لگنی همگی تحت تاثیر این آسیب نخاعی قرار می‌گیرند.
  • پاراپلژی. این نوع فلج همه یا بخشی از تنه، پاها و اندام‌های لگنی را درگیر می‌کند.

تیم مراقبت از سلامت یک سری آزمایشات را برای تعیین سطح نورولوژیک آسیب و میزان آن انجام خواهد داد.

علت های آسیب دیدن نخاع چیست؟

آسیب‎‌های طناب نخاعی ممکن است منجر به آسیب به مهره‌ها، رباط‌ها یا دیسک‌های ستون نخاعی یا خود طناب نخاعی شود. آسیب نخاعی ناشی از ضربه ممکن است به علت وارد شدن یک ضربه ناگهانی به نخاع که باعث شکستگی، جابه‌جایی، خرد شدن یا فشردگی یک مهره یا بیشتر شود ایجاد گردد. آسیب بیشتر معمولا روزها یا هفته‌های بعد به علت خونریزی، ورم، التهاب و تجمع مایع در داخل و اطراف طناب نخاعی ایجاد شود.

رایج‌ترین علل آسیب‌های طناب نخاعی شامل:

  • تصادف با وسایل نقلیه موتوری. تصادف با ماشین یا موتورسیکلت علت اصلی آسیب به طناب نخاعی و علت تقریبا نیمی از موارد جدید ضایعه نخاعی در هر سال است.
  • افتادن. علت اصلی ضایعه نخاعی بعد از 65 سالگی اغلب افتادن است. به طور کلی، افتادن علت بیش از 15 درصد ضایعات نخاعی است.
  • اعمال خشونت‌بار. تقریبا علت 12 درصد ضایعات نخاعی ناشی از برخوردهای خشونت‌آمیز مانند آسیب‌های ناشی از شلیک گلوله و ضربات چاقو است.
  • آسیب‌های ناشی از فعالیت‌های ورزشی و سرگرمی. فعالیت‌های ورزشی مانند ورزش‌های تماسی و شیرجه در آب‌های کم عمق علت 10 درصد موارد آسیب نخاعی است.
  • بیماری‌ها. سرطان، آرتروز، پوکی استخوان و التهاب طناب نخاعی نیز می‎تواند باعث آسیب به نخاع شود.

چه کسانی بیشتر در معرض این عارضه هستند؟

اگرچه یک ضایعه نخاعی معمولا در نتیجه یک تصادف روی می‌دهد و می‌تواند برای هر کسی اتفاق بیافتد اما عوامل خاصی ممکن است فرد را در معرض خطر بالاتر آسیب نخاعی قرار دهد. این عوامل شامل:

  • جنسیت مذکر.  زنان تنها 20 درصد موارد ضایعات نخاعی ناشی از ضربه را تشکیل می‌دهند.
  • سنین 30-16 سالگی. سنین بین 30 تا 16 سالگی احتمال ایجاد یک ضایعه نخاعی ناشی از ضربه بسیار بالاست.
  • سن بیش از 65 سال. در افراد مسن افتادن علت اصلی ضایعات نخاعی است.
  • رفتارهای پرخطر. شیرجه در آب‌های بسیار سطحی یا ورزش کردن بدون لوازم و ادوات محافظتی یا اتخاذ پیش‌احتیاط‌های لازم می‌تواند منجر به بروز آسیب نخاعی شود. تصادف با وسایل نقلیه موتوری علت اصلی آسیب در افراد زیر 65 سال می‌باشد.

ابتلا به یک اختلال مفصلی یا استخوانی. چنانچه فرد بیماری دیگری  مانند آرتروز یا پوکی استخوان داشته باشد که استخوان‌ها و مفاصل وی را درگیر می‌کند یک آسیب نسبتا خفیف می‌تواند منحر به ضایعه نخاعی شود.

این عارضه با چه نشانه هایی همراه است؟

هر نوع ضایعه نخاعی ممکن است یکی یا بیشتر از علائم زیر را ایجاد کند:

  • از دست دادن توانایی حرکت
  • تغییر یا از دست دادن حس‌ها مانند توانایی احساس گرما، سرما و لمس
  • از دست دادن کنترل روده ومثانه
  •  اسپاسم‌های بیش از حد
  • تغییر در فعالیت جنسی، حساسیت جنسی و باروری
  • درد یا احساس شدید سوزن سوزن شدن به دلیل آسیب به فیبرهای عصبی در طناب نخاعی فرد
  • مشکل در تنفس، سرفه یا پاکسازی ترشحات از ریه‌ها

چه موقع با پزشک ملاقات کنیم

هر فردی که تجربه یک ضربه شدید به سر و گردن خود را داشته باشد برای بررسی احتمال ضایعه نخاعی نیاز به معاینه فوری پزشکی دارد. در حقیقت برای اطمینان بهتر است فرض شود که همه قربانیان ضربه، گرفتار ضایعه نخاعی می‌شوند مگرآنکه خلاف آن ثابت شود زیرا:

  • یک ضایعه نخاعی جدی همیشه فورا مشخص نمی‌شود. چنانچه تشخیص داده نشود ممکن است یک ضایعه نخاعی شدیدتر ایجاد شود.
  • بی‌حسی یا فلج ممکن است فورا اتفاق بیافتد یا به تدریج به علت خونریزی و ورم در اطراف طناب نخاعی ایجاد شود.
  • زمان بین آسیب و درمان می‌تواند در تعیین وسعت و شدت عوارض و دامنه بهبودی مورد انتظار احتمالی حیاتی باشد.

راه های تشخیص قطع و آسیب نخاعی کمر و گردن

راه های تشخیص قطع و آسیب نخاعی کمر و گردن

در بخش اورژانس، پزشک با معاینه و بررسی دقیق بیمار، تست عملکرد حسی و حرکت وی و همچنین پرسیدن سوالاتی درباره تصادف احتمال وجود ضایعه نخاعی را بررسی می‌کند.

اما اگر بیمار از گردن درد شکایت کند، کاملا هشیار نباشد یا علائم واضح ضعف و ضایعه نورولوژیک داشته باشد انجام تست‌های تشخیصی اورژانسی ممکن است ضروری باشد.

این تست‌ها شامل موارد زیر هستند:

  • عکسبرداری با اشعه ایکس. پرسنل پزشکی معمولا این تست‌ها برای افرادی درخواست می‌کنند که بعد از ضربه مشکوک به ضایعه نخاعی هستند. عکسبرداری با اشعه ایکس می‌تواند مشکلات مهر‌ه‌ها(ستون فقرات)، تومورها، شکستگی یا تغییرات دژنراتیو در ستون فقرات را نشان دهد.
  • سی‌تی‌اسکن. یک تست سی‌تی ممکن است پس از مشاهده ناهنجاری‌های مشاهده شده در عکسبرداری اشعه ایکس درخواست شود. در این اسکن از کامپیوتر برای ایجاد یک سری تصاویر مقطعی استفاده می‌شود. این تصاویر مشکلات موجود در استخوان، دیسک و سایر مشکلات را نشان می‌دهد.
  • تصویربرداری رزونانس مغناطیسی(MRI .(MRI از یک میدان مغناطیسی قوی و امواج رادیویی برای ایجاد تصاویر کامپیوتری استفاده می‌کند. این آزمایش برای مشاهده طناب نخاعی و شناسایی فتق دیسک، لخته‌های خونی یا توده‌هایی که ممکن است طناب نخاعی را فشرده کند بسیار کارآمد هستند.

چند روز پس از آسیب، زمانی که ورم فروکش کرد، پزشک یک معاینه نورولوژیک جامع‌تر را برای تعیین میزان آسیب انجام خواهد داد. این بررسی شامل تست قدرت عضلانی و توانایی فرد برای حس لمس سطحی و نوک سوزنی می‌شود.

بهترین راه درمان و توانبخشی بیمار آسیب نخاعی

متاسفانه هیچ راهی برای ترمیم ضایعه نخاعی وجود ندارد. اما محققین به صورت مداوم روی درمان‌های جدید مانند پروتزگذاری و داروهایی که بازسازی سلول عصبی را افزایش دهند یا عملکرد آنها را بهبود ببخشند کار می‌کنند. در عین حال، درمان ضایعه نخاعی روی پیشگیری از آسیب بیشتر و توانمندسازی افراد دچار ضایعه نخاعی برای بازگشت به یک زندگی فعال و مولد تمرکز می‌کنند.

عملیات اورژانس

عملیات اورژانس

مراقبت فوری پزشکی برای به حداقل رساندن اثرات ضربه به سر و گردن حیاتی است. بنابراین درمان ضایعه نخاعی اغلب در صحنه تصادف آغاز می‌شود. پرسنل اورژانس معمولا با سرعت و به آرامی هر چه بیشتر ستون فقرات با استفاده از یک گردن‌بند طبی (لینک به مقاله گردن بند طبی) سفت و نیز یک برانکارد محکم بی‌حرکت می‌کنند. در بخش اورژانس پزشک روی موارد زیر تمرکز می‌کند:

  • حفظ توانایی نفس‌کشیدن
  • پیشگیری از بروز شوک
  • بیحرکت کردن گردن برای جلوگیری از آسیب بیشتر به گردن
  • اجتناب از بروز عوارض احتمالی از قبیل حبس ادرار یا مدفوع، مشکلات تنفسی یا قلبی و عروقی و تشکیل لخته‌خون در وریدهای عمقی در دست‌ها و پاها